Skaterzy

Skaterzy to jedna z tych subkultur, które narodziły się z prostego pytania: co robić, kiedy nie ma fal. Deskorolka, wymyślona jako zastępczy sprzęt dla surferów z Kalifornii, w ciągu sześćdziesięciu kilku lat przeszła drogę od domowej zabawki, przez zakazywany na ulicach undergroundowy sport uprawiany na pustych basenach, aż po oficjalną dyscyplinę olimpijską.

Po drodze wykształciła własny słownik trików, własną muzykę, kultowe magazyny i rozpoznawalny na pierwszy rzut oka styl ubierania się.

Narodziny — Kalifornia, koniec lat 50. i 60.

Pierwsze deskorolki powstały pod koniec lat 50. w Kalifornii. Surferzy w dni bez fal zaczęli przykręcać kółka od wrotek do drewnianych desek lub skrzynek, żeby "surfować po chodniku" (sidewalk surfing). Pierwsze produkowane seryjnie deskorolki trafiły do sprzedaży w 1959 roku za sprawą firmy Roller Derby.

Prawdziwy boom przyszedł na początku lat 60., gdy do produkcji włączyły się marki surfingowe, w tym Makaha, założona przez surfera Larry'ego Stevensona, oraz Hobie. To właśnie Makaha zorganizowała w 1963 roku w Hermosa Beach pierwsze udokumentowane w historii zawody deskorolkowe.

Twarde kółka z gliny i kompozytu dawały jednak słabą przyczepność i głośno terkotały na asfalcie. Rosnąca liczba wypadków sprawiła, że część amerykańskich miast zaczęła zakazywać jazdy na ulicach, i moda na deskorolkę wygasła równie szybko, jak się zaczęła, już około 1965 roku.

Kółka poliuretanowe i drugie narodziny (1972–1978)

Drugi, znacznie trwalszy boom zapoczątkowało w 1972 roku wynalezienie kółek poliuretanowych przez Franka Nasworthy'ego, sprzedawanych pod nazwą Cadillac Wheels. Dawały nieporównywalnie lepszą przyczepność i płynność jazdy niż stare kółka z gliny. W połowie lat 70. w Stanach Zjednoczonych zaczęły powstawać pierwsze profesjonalne skateparki.

Do tego doszła wyjątkowa okoliczność: dotkliwa susza w Kalifornii w latach 1976–1977 zmusiła wielu właścicieli domów do opróżnienia basenów. Skaterzy zaczęli je nielegalnie okupować, żeby jeździć po ich zaokrąglonych ścianach. To właśnie tam narodziła się jazda wertykalna (vert), fundament stylu, który za chwilę odmieni całą dyscyplinę.

Dogtown i Z-Boys — rewolucja stylu jazdy (1975–1978)

W dzielnicy Santa Monica i Venice, znanej wśród lokalsów jako Dogtown, działał sklep surfingowy Zephyr, prowadzony przez Jeffa Ho, Skipa Engbloma i fotografa Craiga Stecyka. To oni zebrali drużynę nastoletnich surferów i skaterów, Zephyr Competition Team, zapamiętaną w historii jako Z-Boys. Jeździli w niej między innymi Tony Alva, Jay Adams i Stacy Peralta.

Zamiast wystudiowanego, wyprostowanego freestyle'u, jaki wcześniej dominował na zawodach, Z-Boys przenieśli na deskorolkę niski, agresywny styl rodem z surfingu. Jeżdżąc po opróżnionych z powodu suszy basenach, wypracowali też pionierski sposób jazdy wertykalnej i pierwsze akrobacje w powietrzu.

Ich historię opowiada dokument "Dogtown and Z-Boys" z 2001 roku, wyreżyserowany przez samego Stacy'ego Peraltę, oraz fabularyzowany film "Lords of Dogtown" z 2005 roku.

Ollie i narodziny street skatingu

Pod koniec lat 70. nastoletni skater z Hollywood na Florydzie, Alan Gelfand, wymyślił trik polegający na oderwaniu deski od podłoża bez przytrzymywania jej rękami. Na cześć jego pseudonimu "Ollie" nazwano go właśnie tak i do dziś jest to podstawowy element niemal każdego triku w skateboardingu.

Na początku lat 80. Rodney Mullen przeniósł ollie z rampy na płaską nawierzchnię i na tej bazie wymyślił dziesiątki trików obrotowych i przewrotowych, w tym kickflip. Do dziś nazywany jest "ojcem chrzestnym" współczesnego street skatingu.

W połowie lat 80. wysokie koszty ubezpieczeń zmusiły do zamknięcia wielu skateparków, a skaterzy przenieśli się z powrotem na ulice. Krawężniki, schody, poręcze i ławki stały się nową przeszkodą do pokonania, dając początek street skatingowi w formie znanej do dziś.

Bones Brigade i złota era lat 80.

Stacy Peralta, były Z-Boy, razem z George'em Powellem założył w 1978 roku firmę Powell Peralta. Zebrał wokół niej zespół demonstracyjno-zawodniczy Bones Brigade, w którym jeździli między innymi nastoletni wtedy Tony Hawk, Steve Caballero, Mike McGill, Lance Mountain, Tommy Guerrero i, z czasem, Rodney Mullen.

Kasety wideo zespołu, jak "The Search for Animal Chin" z 1987 roku, łączyły jazdę z fabularnymi skeczami i rozeszły się po całym świecie, kształtując wyobraźnię kolejnego pokolenia skaterów na długo przed erą internetu.

To właśnie w 1984 roku Mike McGill jako pierwszy wylądował "McTwista", czyli obrót o 540 stopni na rampie wertykalnej. Ten trik do dziś wykonuje się na najwyższym poziomie zawodowym.

Kryzys i odrodzenie — lata 90.

Pod koniec lat 80. popularność deskorolki znów gwałtownie spadła, a wiele dużych firm z branży zbankrutowało. Z tego kryzysu wyrosły jednak nowe, prowadzone przez samych skaterów marki, jak założone w 1987 roku przez Steve'a Rocco i Rodneya Mullena World Industries czy Plan B. Miały dużo bardziej uliczne, surowe podejście do estetyki i reklamy niż korporacyjni giganci wcześniejszej dekady.

Tony Hawk, mimo trudnego dla branży okresu, konsekwentnie budował swoją pozycję jako najbardziej rozpoznawalna twarz sportu, przygotowując grunt pod jego powrót do mainstreamu.

X Games, gry wideo i powrót do mainstreamu

W 1995 roku stacja ESPN zorganizowała pierwszą edycję Extreme Games, znanych od kolejnego roku jako X Games. Ta telewizyjna platforma dała deskorolce (obok BMX-u czy snowboardu) regularną, masową widownię.

Symbolicznym momentem stał się rok 1999, kiedy Tony Hawk jako pierwszy w historii wylądował "900": dwa i pół obrotu w powietrzu na rampie wertykalnej, na oczach publiczności X Games.

W tym samym roku na rynek trafiła gra wideo "Tony Hawk's Pro Skater" studia Neversoft, wydana przez Activision. Ten komercyjny hit wprowadził kulturę deskorolkową, wraz z jej muzyką, milionom osób nigdy wcześniej niemających kontaktu z tym sportem.

Skateboarding na igrzyskach olimpijskich

W 2016 roku Międzynarodowy Komitet Olimpijski ogłosił, że skateboarding zadebiutuje na igrzyskach w Tokio, w dwóch konkurencjach: street i park. Z powodu pandemii COVID-19 igrzyska odbyły się ostatecznie w 2021 roku.

Pierwszym w historii mistrzem olimpijskim w konkurencji street został Japończyk Yuto Horigome, a wśród kobiet triumfowała trzynastoletnia wówczas Momiji Nishiya, jedna z najmłodszych mistrzyń olimpijskich w historii igrzysk. Skateboarding pozostał w programie także na igrzyskach w Paryżu w 2024 roku, na stałe wpisując się w olimpijski kalendarz.

Muzyka w kulturze deskorolkowej

Od czasów Dogtown skateboarding był ściśle powiązany z punkiem. Jazda po pustych basenach i pierwsze filmy o Z-Boys rozgrywały się przy dźwiękach takich zespołów jak Black Flag czy Dead Kennedys. Kasety wideo Bones Brigade z lat 80. utrwaliły ten związek, wprowadzając kolejne pokolenie skaterów w świat punku i rocka.

Od lat 90. do skateboardingu równie mocno przylgnął hip-hop, obecny w magazynach branżowych i filmach ulicznych.

Ścieżka dźwiękowa gry "Tony Hawk's Pro Skater" z 1999 roku, z utworami Dead Kennedys, Goldfinger, Suicidal Tendencies czy Primus, jest do dziś wskazywana jako moment, w którym całe pokolenie graczy po raz pierwszy zetknęło się z punkiem, ska i metalem.

Zawody i ważne nazwiska

Pierwsze zawody zorganizowała Makaha w Hermosa Beach w 1963 roku. Dziś kalendarz startowy wyznaczają przede wszystkim:

• X Games, od 1995 roku.
• Street League Skateboarding (SLS), seria zawodów stricte ulicznych, założona w 2010 roku przez zawodowego skatera i przedsiębiorcę Roba Dyrdeka.
• Vans Park Series, uruchomiona w 2015 roku dla konkurencji typu park.
• Igrzyska olimpijskie, od 2021 roku.

Wśród nazwisk, które ukształtowały tę dyscyplinę, obowiązkowo wymienia się:

• Tony Hawk: legenda jazdy wertykalnej i autor pierwszego "900".
• Rodney Mullen: wynalazca większości trików na płaskiej nawierzchni.
• Stacy Peralta: Z-Boy, założyciel Bones Brigade i twórca filmów dokumentalnych.
• Tony Alva: Z-Boy i pionier jazdy po basenach.
• Współcześnie: Nyjah Huston oraz olimpijski mistrz Yuto Horigome, regularnie wygrywający najważniejsze zawody.

Ciuchy — jak wygląda styl skejta

Sercem stylu zawsze było obuwie budowane pod kątem przyczepności do deski i wytrzymałości na ścieranie. Firma Vans, założona w 1966 roku w Anaheim przez Paula Van Dorena, zyskała status skaterskiej klasyki już pod koniec lat 70. za sprawą Tony'ego Alvy z Dogtown, a modele takie jak Era czy Old Skool noszone są do dziś.

Z czasem dołączyły do niej firmy zakładane bezpośrednio przez skaterów, jak DC Shoes, powstałe w 1994 roku, oraz Etnies, założone w 1986 roku przez francuskiego skatera Pierre'a André Senizerguesa. Lata 90. wprowadziły do stylu bardzo luźne, workowate spodnie i koszule w kratę, częściowo krzyżujące się z estetyką grunge'u.

Dwie marki wyrosły ze skateboardingu i wyszły daleko poza niego:

• Thrasher. Magazyn wydawany od 1981 roku w San Francisco pod hasłem "Skate and Destroy" z czasem sam stał się marką odzieżową. Bluzę z płomienistym logo nosi się dziś równie często poza deskorolką, co na niej.
• Supreme. Założona w 1994 roku w Nowym Jorku jako sklep skaterski przez Jamesa Jebbię, dziś jedna z najbardziej wpływowych marek streetwearowych na świecie.

Charakterystyczne czapki z daszkiem typu trucker, beanie oraz luźny, "rozstawiony" krój spodni ułatwiający balans na desce to elementy, które ze skateparków na trwałe przeniknęły do głównego nurtu mody męskiej.